Het nieuws over de Mexicaanse griep van nu staat in schril contrast met de berichtgeving van vorig jaar. Waar gisteren in een bericht kritisch werd geevalueerd hoe er twintig miljoen vaccins te veel zouden zijn ingekocht, verschenen er vorig jaar rond deze tijd nog honderden artikelen over het besmettingsgevaar tijdens de Nijmeegse Vierdaagse en het eerste dodelijke griepslachtoffer in Nederland. Hoe is de media-aandacht voor de griep eigenlijk verlopen en waar ging het over? Op deze pagina presenteren we enkele eerste resultaten van ons lopende onderzoek naar de berichtgeving over het virus.
Over het lopende onderzoek
Aanhoudend nieuws over een levensbedreigend, nieuw griepvirus kan veel maatschappelijke onrust teweegbrengen. De Nederlandse Nieuwsmonitor onderzoekt momenteel de berichtgeving over de Mexicaanse griep. Naast de hoeveelheid nieuws, kijken we hoe overheidsinstanties zoals het RIVM, experts en burgers over het virus hebben geschreven of gesproken in de landelijke dagbladen, op televisie en op het internet. Hoe vaak associeren ze het virus bijvoorbeeld met dreiging? Die communicatie van potentieel gevaar kan al in subtiele formuleringen zitten. Neem onder andere ‘linke griepvariant’ in een artikel uit De Telegraaf van vorig jaar 27 april, ‘een onbekende cocktail van menselijke en dierlijke virussen’ uit Trouw van diezelfde dag of de kop ‘Wereld vreest varkensgriep’ uit het AD. Op deze pagina geven we alvast een indruk van de hoeveelheid aandacht in de kranten per week. Ook laten we zien waar het nieuws over ging aan de hand van een computergeassisteerde inhoudsanalyse van de circa 2400 krantenartikelen die we tussen maart 2009 en 2010 hebben gevonden. De berichten komen uit de Volkskrant, De Telegraaf, Trouw, NRC Handelsblad, Algemeen Dagblad , De Pers, Metro en Sp!ts.
Media-aandacht: hoe dichterbij het virus, hoe hoger de pieken
De lijn met de hoeveelheid krantenberichten over de Mexicaanse griep volgt een grillig patroon, dat zich uit in ongeveer vier scherp op- en aflopende aandachtspieken (zie figuur 1). Dit duidt er op dat de aandacht zich concentreert rond specifieke gebeurtenissen. Vooral als de ziekte Nederlanders raakt of ons land bedreigt, zien we een snelle stijging van minder dan vijftig berichten naar 150 of meer artikelen. Die tendens is een logisch gevolg van de nieuwswaarde nabijheid die journalisten hanteren om de nieuwswaardigheid van een onderwerp te bepalen. Na de grote vaccinatiecampagne rond oktober en november loopt de aandacht voor de griep snel terug en is het virus amper nog in het nieuws; hooguit in enkele bijzinnen.
Figuur 1 Aantal berichten per week over de griep
- Piek 1: De eerste en hoogste piek zien we in eind april, begin mei 2009. In die weken worden de eerste twee ‘griepgevallen’ in ons land vastgesteld. Landgenoten moeten verder in quarantaine blijven in een ‘griephotel’ in Hong Kong (AD, 9 mei) en er verschijnen steeds meer berichten over hoe het griepvirus het openbare leven in Mexicaanse steden blokkeert en mondkapjes het straatbeeld tekenen.
- Piek 2: In week 23 en 24 zien we een volgende aandachtspiek, die beduidend minder hoog is. In deze weken halverwege juni wordt bekend dat voor het eerst binnen de EU, namelijk in Schotland, een patient is overleden. Nederland neemt nog meer maatregelen: ‘Klink slaat 34 miljoen vaccins in tegen griep’ (AD, 19 juni).
- Piek 3: Vanaf week 29 is er plots weer meer nieuws over de Mexicaanse griep door de Vierdaagse in Nijmegen. Iedereen is bedacht op mogelijke besmettingen, bijvoorbeeld door een Britse militair die het virus onder de leden heeft. Niet kort na de wandeltocht, in week 31, is er wederom veel nieuws. Een 17-jarige jongen overlijdt als eerste in ons land aan de nieuwe griepvariant. Wel wordt hier en daar tot kalmte opgeroepen: ‘De dode is triest, maar betekent nog niets’ (Metro, 5 augustus).
- Piek 4: Tussen week 41 en 49 (eind oktober en november) zien we langduriger een toenemende hoeveelheid berichten door de vaccinatiecampagne die de overheid heeft gepland. Er verschijnen veel vragen over de vaccins in de dagbladen. De Telegraaf vraagt bijvoorbeeld aan het begin van een artikel: ‘Waarom geeft Belgie zijn burgers slechts een prik tegen de Mexicaanse griep, en zijn er per Nederlander twee vaccinaties beschikbaar?’ Bovendien zijn Nederlanders bezorgd over de risico’s van de prik. ‘Vaccinatieangst overspoelt Nederland’, schrijft de Volkskrant bijvoorbeeld op de voorpagina op 9 november. Dit bericht verschijnt op het hoogtepunt van de laatste piek, want de weken erna zakt de hoeveelheid nieuws over de griep plots tot bijna nul.
Na de zomer meer nieuws over bestrijding griep
Met een geautomatiseerde inhoudsanalyse hebben we tot slot geindexeerd waar het nieuws over ging. Het meeste nieuws over dreigende ziekten gaat in het begin vooral over de verspreiding. Dat is in de berichtgeving over de Mexicaanse griep niet anders (zie figuur 2). Zo verschijnen er in april 2009 steeds meer berichten over landen waar de griep is vastgesteld en met updates over de situatie in Nederland (‘Opmars varkensgriep, ons land nog virusvrij’, Metro, 29 april 2009). De ziektebestrijding gaat pas vanaf augustus de boventoon voeren in het nieuws (NB in de eerste maand lijkt dat ook zo, maar daar is het aantal artikelen laag waardoor die percentages kunstmatig hoog zijn). De top van deze lijn ligt in november als risicogroepen worden ingeent.
Naast de aandacht voor het indammen van de ziekte, lijkt in augustus ook in toenemende mate de scepsis op te borrelen. ‘We gaan gewoon uit eten zonder aan het virus te denken. Niemand in de stad draagt nog een mondkapje’, schrijft De Pers op 7 augustus 2009. Een paar dagen later kopt de krant (12 augustus): ‘Gooi die miljoenen spuiten maar weg.’ Op 17 augustus schrijft een huisarts in de Volkskrant over een ‘grieppoli’ in het Slotervaartziekenhuis: ‘Grieppoli met mondkapjes voedt slechts hysterie.’ Wellicht markeert de maand augustus dus een omslag in de journalistieke aandacht. Om daar achter te komen, bestuderen we momenteel de geruststellende of verontrustende toon van de berichtgeving.
Figuur 2 Aandacht voor ziektebestrijding en verspreiding van de griep als % van de berichten
Kortom
– De aandacht voor de griep concentreert zich rond specifieke gebeurtenissen. Dit is te zien aan het grillige patroon van snel op- en aflopende aandachtspieken. Vooral als Nederland wordt bedreigd of geraakt lijkt dit te gebeuren.
- Vanaf augustus concentreert de media-aandacht zich meer op de ziektebestrijding. In de maanden ervoor zijn het vooral berichten over toenemende aantallen patienten in andere landen, besmettingen in Nederland en dodelijke slachtoffers.
- Na de vaccinatiecampagne is er vanaf december 2009 plots amper nog nieuws over de griep in de dagbladen verschenen.